Không gian mạng và sự phân hóa rủi ro đối với các nhóm người sử dụng

Trong các văn bản pháp luật hiện hành, không gian mạng thường được tiếp cận như một môi trường thống nhất, nơi các quy định được áp dụng đồng đều đối với mọi tổ chức, cá nhân. Cách tiếp cận này có ưu điểm là bảo đảm tính phổ quát và dễ triển khai. Tuy nhiên, trong thực tế, không gian mạng lại là một môi trường có sự phân hóa rất cao về rủi ro, phụ thuộc vào đặc điểm của từng nhóm người sử dụng.

Khác với không gian sống truyền thống, nơi các mối nguy hiểm là hữu hình, có thể nhận diện trực tiếp thông qua trải nghiệm và tương tác vật lý. Các nguy cơ trên không gian mạng lại mang tính ảo, phi vật lý, ẩn danh và khó xác định nguồn gốc. Người sử dụng không thể “nhìn thấy” hay “chạm tới” các mối đe dọa, mà chỉ tiếp cận chúng thông qua các tín hiệu gián tiếp như thông tin, giao diện hoặc hành vi trực tuyến. Chính đặc điểm này khiến việc xác định và đánh giá mức độ an toàn trở nên khó khăn hơn rất nhiều, đặc biệt đối với những nhóm có hạn chế về kỹ năng số hoặc khả năng tiếp cận thông tin.

Sự khác biệt này trước hết xuất phát từ năng lực tiếp cận và sử dụng công nghệ. Những người có kỹ năng số tốt, có khả năng nhận diện các mối nguy và chủ động bảo vệ thông tin cá nhân thường ít bị tổn thương hơn trước các mối đe dọa trên không gian mạng. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc họ miễn nhiễm với các rủi ro tiềm ẩn. Trên thực tế, ngay cả những người trẻ, có trình độ công nghệ và thường xuyên sử dụng môi trường số vẫn có thể trở thành nạn nhân của các hình thức lừa đảo ngày càng tinh vi, khai thác yếu tố tâm lý, thói quen hành vi và sự chủ quan của người dùng.

Bên cạnh đó, yếu tố tâm lý và hành vi cũng đóng vai trò quan trọng. Một số nhóm người dùng, như người cao tuổi, có xu hướng tin tưởng vào thông tin nhận được trên không gian mạng, ít có khả năng kiểm chứng nguồn tin và dễ bị tác động bởi các hình thức thao túng tâm lý. Trong khi đó, người khuyết tật hoặc những người có hạn chế trong tiếp cận thông tin lại có thể gặp khó khăn trong việc nhận diện các dấu hiệu cảnh báo.

Những yếu tố này cho thấy rằng mức độ mất an toàn trên không gian mạng không phân bố đồng đều, và do đó, một cách tiếp cận chính sách mang tính “bình quân” có thể không đủ để bảo vệ hiệu quả cho tất cả các nhóm người dùng.

Nhận diện các nhóm dễ bị tổn thương trên không gian mạng

Trong bối cảnh hiện nay, có thể nhận diện một số nhóm đối tượng có mức độ dễ bị tổn thương cao trên không gian mạng, không chỉ do hạn chế về kỹ năng công nghệ mà còn bởi các yếu tố xã hội, tâm lý và khả năng tiếp cận thông tin.

Trước hết là người cao tuổi: Nhóm ngày càng tham gia nhiều hơn vào môi trường số, đặc biệt trong các hoạt động như sử dụng mạng xã hội, giao dịch trực tuyến hoặc tiếp nhận thông tin, nhưng lại là nhóm có mức độ “miễn dịch số” thấp. Đặc thù của nhóm đối tượng này là phần lớn đã nghỉ hưu, không còn áp lực mưu sinh. Đồng thời trong bối cảnh xã hội hiện đại, xu hướng các thế hệ không còn sống chung ngày càng phổ biến, dẫn đến việc nhiều người cao tuổi sinh sống độc lập hoặc chỉ trong phạm vi gia đình hạt nhân. Điều này khiến họ có quỹ thời gian nhàn rỗi lớn và dành nhiều thời gian hơn cho các hoạt động trên không gian mạng như một hình thức giải trí và kết nối xã hội. Vô hình trung lại khiến họ tiếp xúc nhiều hơn với các tác nhân độc hại.

Trong khi đó, do hạn chế về kỹ năng công nghệ và khả năng cập nhật các phương thức lừa đảo mới, họ trở thành "mục tiêu lý tưởng" cho các hình thức giả mạo cơ quan chức năng, giả mạo người thân, bạn bè để chiếm đoạt tài sản, cũng như các hình thức lừa đảo tài chính hoặc khai thác thông tin cá nhân.

Theo báo cáo từ Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia (NCA) đầu năm 2026, dù tỷ lệ nạn nhân bị lừa đảo trực tuyến nói chung trong năm 2025 đã giảm xuống còn 0,18%, nhưng thiệt hại tài chính vẫn ở mức rất lớn, ước tính hơn 6.000 tỷ đồng. Đáng chú ý, các khảo sát cho thấy nhóm tuổi trên 55 đặc biệt dễ bị tổn thương, với gần 49% từng là nạn nhân của các hành vi lừa đảo trực tuyến.

Người khuyết tật: Nhóm đối tượng đối mặt với "rào cản kép" và sự cô lập trên không gian số: Đây là nhóm chịu tác động nặng nề nhất bởi sự thiếu hụt các tiêu chuẩn về "tính tiếp cận" trong các quy định an ninh mạng hiện nay. Người khuyết tật không chỉ đối mặt với nguy cơ bị lừa đảo như các nhóm khác, mà còn bị bủa vây bởi hai rào cản lớn:

Thứ nhất, rào cản về hạ tầng giao diện: Đa số các ứng dụng định danh, xác thực sinh trắc học hoặc các lớp bảo mật hiện nay được thiết kế cho người có điều kiện thể chất bình thường. Đối với người khiếm thị hoặc khuyết tật vận động, việc thực hiện các thao tác xác thực phức tạp để bảo vệ tài khoản thường là một trận chiến đơn độc. Khi các giải pháp bảo mật ngày càng nâng cao nhưng thiếu các tùy chọn hỗ trợ phù hợp (như công cụ đọc màn hình chuyên biệt hoặc phương thức xác thực thay thế), điều này có thể làm gia tăng bất lợi cho nhóm đối tượng này, buộc họ phải nhờ người khác hỗ trợ trong việc xử lý các thông tin nhạy cảm (như mật khẩu, mã OTP, thông tin định danh). Sự phụ thuộc bất đắc dĩ này lại trở thành một kẽ hở đáng kể, tạo điều kiện cho các hành vi lợi dụng, xâm phạm hoặc chiếm đoạt thông tin cá nhân.

Thứ hai, sự cô lập về thông tin bảo mật: Các chiến dịch nâng cao nhận thức về an ninh mạng hiện nay chủ yếu sử dụng hình ảnh, video hoặc văn bản đồ họa. Những nội dung này thường thiếu các định dạng bổ trợ (như phụ đề cho người khiếm thính hoặc mô tả âm thanh cho người khiếm thị). Hệ quả là, người khuyết tật bị rơi vào "vùng tối" của thông tin phòng ngừa, khiến họ trở thành đối tượng dễ bị thao túng tâm lý nhất bởi những thủ đoạn lừa đảo đánh vào lòng trắc ẩn hoặc sự thiếu hụt thông tin chính thống.

Theo các nghiên cứu về nhân quyền số, một chính sách an ninh mạng công bằng không thể chỉ dừng lại ở việc bảo vệ dữ liệu, mà phải bảo đảm "không ai bị bỏ lại phía sau" trong năng lực tự bảo vệ. Nếu không có các quy định bắt buộc doanh nghiệp công nghệ phải tuân thủ chuẩn tiếp cận cho người khuyết tật, chúng ta đang gián tiếp tạo ra một sự bất bình đẳng số, nơi an ninh mạng trở thành một đặc quyền thay vì là một quyền cơ bản.

Nhóm người có hạn chế về kỹ năng số: Bao gồm cư dân khu vực nông thôn, người lao động phổ thông hoặc những người ít có điều kiện tiếp cận công nghệ, cũng là nhóm dễ bị tổn thương. Trong khi quá trình chuyển đổi số đang diễn ra với tốc độ vũ bão, mọi dịch vụ thiết yếu từ hành chính công đến giao thương đều được đưa lên không gian mạng, thì một bộ phận lớn người dân lại bị đẩy vào tình thế "cưỡng bức số". Họ buộc phải sử dụng các nền tảng công nghệ để duy trì cuộc sống nhưng lại thiếu đi tấm khiên bảo vệ là nhận thức và kỹ năng an toàn. Đối với nhóm này, không gian mạng không phải là một "tiện ích" mà là một môi trường đầy rẫy bẫy tâm lý. Sự hạn chế về trình độ công nghệ khiến họ không thể phân biệt được ranh giới giữa một thông báo chính thống và một kịch bản lừa đảo được dàn dựng tinh vi bởi công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) hay Deepfake.

Hệ quả là, họ không chỉ đứng trước nguy cơ mất mát tài sản cá nhân mà còn vô tình trở thành cầu nối cho các cuộc tấn công mạng quy mô lớn hơn khi dễ dàng bị lợi dụng để phát tán mã độc hoặc cung cấp thông tin nhạy cảm. Đây không còn là vấn đề cá nhân, mà là một điểm lún về an ninh trong chiến lược xây dựng quốc gia số an toàn và bao trùm.

Mặc dù, trẻ em là nhóm đã được ưu tiên trong các khung khổ pháp lý, một số nhóm yếu thế khác cũng đã được đề cập bước đầu, song các quy định này vẫn còn rời rạc, chưa hình thành cơ chế bảo vệ tương xứng. Điều này vô hình trung tạo ra một “độ lệch” trong chính sách bảo vệ: Chúng ta đang dồn lực cho một nhóm đối tượng, trong khi một số nhóm yếu thế khác lại chưa được gia cố đầy đủ.

Tiếp cận bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương trong Luật An ninh mạng

Luật An ninh mạng năm 2025 đã thiết lập khuôn khổ pháp lý quan trọng nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân trên không gian mạng. Bên cạnh các quy định về phòng ngừa, phát hiện và xử lý hành vi xâm phạm an ninh mạng, Luật đã dành Điều 16 quy định về phòng, chống xâm hại trẻ em trên không gian mạng, xác lập trách nhiệm của cơ quan nhà nước, doanh nghiệp, gia đình và nhà trường trong bảo vệ trẻ em. Quy định này thể hiện bước phát triển trong cách tiếp cận của Luật khi không chỉ bảo vệ an ninh mạng nói chung mà còn chú trọng đến nhóm đối tượng có mức độ tổn thương cao.

Tuy nhiên, cách tiếp cận này hiện mới được thiết kế chuyên biệt đối với trẻ em. Đối với các nhóm dễ bị tổn thương khác như người cao tuổi, người khuyết tật hoặc người có hạn chế về kỹ năng số, Luật chưa có các quy định bảo vệ tương ứng. Trong khi đó, đây lại là những nhóm thường xuyên đối mặt với các rủi ro đặc thù như lừa đảo trực tuyến, chiếm đoạt tài khoản, xâm phạm dữ liệu cá nhân hoặc gặp khó khăn trong tiếp cận thông tin và dịch vụ số an toàn. Thực tiễn này cho thấy, bên cạnh việc xử lý các hành vi vi phạm, việc tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện cơ chế bảo vệ theo đặc thù của từng nhóm đối tượng là cần thiết nhằm nâng cao hiệu quả thực thi Luật, góp phần bảo đảm tốt hơn quyền con người và xây dựng môi trường số an toàn, bao trùm.

Gợi mở hoàn thiện chính sách: Hướng tới tiếp cận bao trùm

Để đáp ứng những yêu cầu đặt ra từ thực tiễn, cần thiết phải chuyển từ cách tiếp cận “bảo vệ chung” sang tiếp cận dựa trên nhóm đối tượng, trong đó các chính sách an ninh mạng được thiết kế phù hợp với mức độ rủi ro và đặc thù của từng nhóm. Trên cơ sở đó, có thể tập trung vào một số định hướng sau:

Thứ nhất, hoàn thiện chính sách theo hướng tiếp cận dựa trên nhóm đối tượng: Cần tích hợp yếu tố bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương vào các chính sách an ninh mạng và chuyển đổi số một cách có hệ thống, thay vì xem đây là vấn đề riêng lẻ. Điều này bao gồm việc xây dựng các chương trình nâng cao nhận thức và kỹ năng số có mục tiêu, hướng đến từng nhóm cụ thể như người cao tuổi, người khuyết tật hoặc những người có hạn chế về khả năng tiếp cận công nghệ.

Thứ hai, khuyến khích, thúc đẩy doanh nghiệp công nghệ thiết kế sản phẩm theo hướng “bao trùm ngay từ đầu”: Các nền tảng số cần được phát triển với các cơ chế xác thực linh hoạt phù hợp với người khuyết tật, giao diện thân thiện với người cao tuổi, cũng như các hệ thống cảnh báo rủi ro được cá nhân hóa theo hành vi người dùng. Đây không chỉ là yêu cầu về kỹ thuật, mà còn là trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong việc bảo đảm an toàn cho mọi nhóm người dùng trên không gian mạng.

Thứ ba, phát huy vai trò của các chủ thể trong hệ sinh thái số: Nhà nước đóng vai trò định hướng và hoàn thiện thể chế; doanh nghiệp cung cấp dịch vụ có trách nhiệm bảo đảm an toàn hệ thống và bảo vệ dữ liệu người dùng; trong khi các cơ sở đào tạo và nghiên cứu có thể đóng góp thông qua đào tạo nguồn nhân lực, phát triển giải pháp công nghệ và phổ biến kiến thức về an toàn thông tin.

Thứ tư, nâng cao năng lực thực thi và cơ chế phối hợp: Việc hoàn thiện chính sách cần gắn với nâng cao năng lực thực thi và tăng cường phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức liên quan, nhằm bảo đảm các quy định pháp luật không chỉ dừng lại ở nguyên tắc, mà thực sự đi vào cuộc sống và phát huy hiệu quả đối với từng nhóm đối tượng cụ thể.

Kết luận

Trong bối cảnh không gian mạng ngày càng trở thành một phần không thể tách rời của đời sống kinh tế - xã hội, bảo đảm an ninh mạng không chỉ là yêu cầu về kỹ thuật hay pháp lý mà còn là yêu cầu bảo vệ quyền con người và thúc đẩy phát triển bao trùm. Một hệ thống pháp luật hiệu quả không chỉ hướng tới bảo vệ số đông mà còn cần quan tâm đến những nhóm có mức độ tổn thương cao, bảo đảm mọi công dân đều có khả năng tiếp cận và sử dụng không gian mạng một cách an toàn.

Luật An ninh mạng năm 2025 đã tạo lập nền tảng pháp lý quan trọng trong bảo vệ người sử dụng trên không gian mạng, đồng thời thể hiện bước tiến đáng ghi nhận thông qua cơ chế bảo vệ chuyên biệt đối với trẻ em. Tuy nhiên, trước sự đa dạng của các rủi ro trong môi trường số và sự khác biệt về khả năng tiếp cận công nghệ giữa các nhóm người sử dụng, việc tiếp tục hoàn thiện chính sách theo hướng tiếp cận dựa trên nhóm đối tượng là cần thiết. Điều này vừa góp phần nâng cao hiệu quả thực thi Luật An ninh mạng vừa tạo dựng môi trường số an toàn, tin cậy và bao trùm, đáp ứng yêu cầu phát triển của xã hội số trong giai đoạn mới.

Nguồn: Tạp chí An toàn thông tin